picture-2600

SEARCH FOR ‘HAERLEM’ AGAIN NEWS IN A DUTCH NEWSPAPER

Zoeken naar VOC-schip de Haerlem

Een archiefbeeld van eerdere opgraafwerkzaamheden van maritiem archeoloog Bruno Werz en zijn team op het strand in de Zuid-Afrikaanse Tafelbaai, ter hoogte van het punt waar volgens hem, maximaal zestig meter de zee in, het scheepswrak van de Haerlem moet liggen. Beeld ©AIMURE/Bruno Werz
Een archiefbeeld van eerdere opgraafwerkzaamheden van maritiem archeoloog Bruno Werz en zijn team op het strand in de Zuid-Afrikaanse Tafelbaai, ter hoogte van het punt waar volgens hem, maximaal zestig meter de zee in, het scheepswrak van de Haerlem moet liggen.Beeld ©AIMURE/Bruno Werz

Het VOC-schip de Haerlem leed in 1647 schipbreuk vlak bij waar nu Kaapstad ligt. Dat veranderde de geschiedenis van Zuid-Afrika voorgoed. Maritiem archeoloog Bruno Werz weet na decennia van onderzoek ‘voor 95 procent zeker’ waar het wrak precies ligt.

 

Als het schip de Haerlem schipbreuk leed op de plek die Bruno Werz aanwijst vanaf het strand, dan had het deel van de bemanning dat daarna een jaar lang in de Kaapse duinen moest zien te overleven, in elk geval een fenomenaal uitzicht. “Kijk, het is waar de kinderen in de branding spelen”, zegt Werz. “Alleen dan verder de zee in.”

 

Het strand waarop de Nederlandse maritiem archeoloog staat, is hagelwit. In de verte doemt de platte, massieve Tafelberg op tegen een strakblauwe lucht. Net een ansichtkaart.

Historische verslagen stellen dat het schip van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) vastliep op één musketschot uit de kust. Dat is maximaal zestig meter. “Ik ben voor 95 procent zeker dat het schip daar ligt”, wijst Werz.

En Werz is niet de eerste de beste. Hij ontdekte rond de eeuwwisseling bijvoorbeeld de oudste (prehistorische) door mensen gebruikte voorwerpen die ooit onder water zijn gevonden. Enkele jaren geleden vroeg de regering van Namibië hem om te helpen het oudste scheepswrak in Afrika ten zuiden van de Sahara op te graven, de Portugese Bom Jesus uit 1533. “Maar de Haerlem is van zo’n groot historisch belang dat het de kroon op mijn werk zou zijn”, zegt hij. “Want zonder dat schip had Zuid-Afrika zoals wij het nu kennen nooit bestaan.”

Een stuk oud hout op het strand

De 59-jarige Werz woont en werkt al sinds 1988 in Kaapstad. Eerst elf jaar als docent maritieme archeologie aan de universiteit van die stad en later als directeur van het African Institute for Marine and Underwater Research, Exploration and Education (Aimure). Al een paar weken nadat hij in Kaapstad was komen werken, belde een vrouw hem op de universiteit op. Ze had een stuk oud hout gevonden op het strand en dacht dat het misschien afkomstig was van de Haerlem. Werz zag direct dat dat niet zo was, maar hij realiseerde zich door de tip wel hoe sterk de geschiedenis van het Nederlandse VOC-schip de gemoederen in Zuid-Afrika ook 340 jaar later nog bezighield.

Hij ging de drie decennia erna op onderzoek uit en vond in Zuid-Afrikaanse en Nederlandse archieven oude landkaarten en documenten die tot dan toe niemand had kunnen vertalen. Werz had tijdens zijn studie geschiedenis zeventiende-eeuwse handschriften leren lezen. Hij was daar opvallend goed in. “Geen van de Zuid-Afrikaanse experts had die teksten kunnen ontcijferen”, zegt hij.

 

De Haerlem was een schip van ongeveer 45 meter lang en elf meter breed. In 1647 liep het in de Tafelbaai vast in laag water, met 120 man aan boord. Kaapstad bestond toen nog niet. Commandeur Jan van Riebeeck zou die stad pas vijf jaar later stichten, als permanente Nederlandse verversingspost voor schepen die op weg waren van of naar Indië.

Vanuit de Kaap kreeg de kolonisatie van zuidelijk Afrika in de eeuwen daarna vorm. De Nederlanders voerden er de slavernij in. De Britten wonnen diamanten en goud in de binnenlanden. In de twintigste eeuw werd de racistische apartheidspolitiek ingevoerd. En historici zijn het eens: zonder het vergaan van de Haerlem was dit alles anders gelopen. Want dan had Van Riebeeck nooit de opdracht gekregen om Kaapstad te stichten, in 1652.

Kaap der Stormen

Al sinds 1488 legden er in de Tafelbaai regelmatig schepen aan, hoewel het een winderige plek was. De Portugees Bartholomeus Diaz noemde de zuidpunt van Afrika aanvankelijk zelfs Cabo Tormentoso: Kaap der Stormen. Het aantal scheepswrakken bewijst dat. Werz telde er op basis van uitgebreid onderzoek van historische verslagen alleen al in de Tafelbaai 350. Pas na Diaz’ terugkomst in Portugal veranderde zijn koning João II de naam in het positievere Cabo de Bõa Espreranza: Kaap de Goede Hoop.

 
Een oude kaart van de Tafelbaai. De dikke buine halve cirkel onderin stelt de kust voor. Op tweederde ervan (vanuit links gezien), enigszins rechtsonder staan, vlak boven die bruine kustlijn, enkele woorden geschreven: die geven (als je inzoemt) aan dat daar het wrak van de Haerlem ligt. Links boven op de kaart is de Tafelberg aangegeven en ook het fort van Jan van Riebeeck. Van dat fort is een lijn getrokken richting het scheepswrak van de Haerlem, waardoor de hoek en de afstand te bepalen zijn. Rechts boven op de kaart is Robbeneiland aangegeven, waardoor ook de positie van het scheepswrak ten opzicht van dat eiland is te bepalen. Beeld ©AIMURE/Bruno Werz
Een oude kaart van de Tafelbaai. De dikke buine halve cirkel onderin stelt de kust voor. Op tweederde ervan (vanuit links gezien), enigszins rechtsonder staan, vlak boven die bruine kustlijn, enkele woorden geschreven: die geven (als je inzoemt) aan dat daar het wrak van de Haerlem ligt. Links boven op de kaart is de Tafelberg aangegeven en ook het fort van Jan van Riebeeck. Van dat fort is een lijn getrokken richting het scheepswrak van de Haerlem, waardoor de hoek en de afstand te bepalen zijn. Rechts boven op de kaart is Robbeneiland aangegeven, waardoor ook de positie van het scheepswrak ten opzicht van dat eiland is te bepalen.Beeld ©AIMURE/Bruno Werz

Lang haalde geen van de Europese grootmachten het in zijn hoofd er een permanente post te stichten. De inheemse bevolking, de Khoikhoi, had de reputatie erg agressief te zijn. Maar nadat de Haerlem was gestrand, bleef de helft van de bemanning een jaar op het strand om de uit het schip geëvacueerde lading Aziatisch porselein en peper te beschermen tot een volgende VOC-vloot die zou oppikken. Zo werden de mannen gedwongen intensief contact aan te gaan met de Khoikhoi.

De 62 schipbreukelingen deden dat onder leiding van onderkoopman Leendert Jansz. En het viel alles mee. Een van de Khoikhoi-leiders, die een tijd op een Brits schip had meegevaren, sprak Engels. Er was dus communicatie en handel mogelijk. Bovendien verkende Jansz de omgeving, die hij vruchtbaar achtte en waar genoeg zoetwaterbronnen aanwezig waren. Een jaar later, terug in Nederland, schreef hij samen met Mattijs Proot een lovend rapport over de Tafelbaai als plek voor een permanente verversingspost. De twee waren positief over de interactie met de Khoikhoi.

Permanent fort dat Kaapstad werd

Ironisch genoeg waren het juist deze lovende woorden die de VOC aanzetten tot het bouwen van een permanent fort in wat later uitgroeide tot Kaapstad – met alle onderdrukking van de Khoikhoi van dien die daarop volgde. Van Riebeeck, aan boord van de VOC-vloot die Jansz en zijn bemanning in 1648 oppikte en naar Nederland bracht, bood zich aan om de stichtingsexpeditie te leiden. “Hij heeft ongetwijfeld met de schipbreukelingen van de Haerlem gepraat tijdens de terugreis”, zegt Werz. Want zelf verbleef Van Riebeeck maar kort in de Kaap.

Werz ontdekte dat historische verslagen de afstand van het wrak tot waar Van Riebeeck later zijn fort bouwde nauwkeurig vermeldden: anderhalve Nederlandse mijl. Lange tijd is men volgens hem ten onrechte uitgegaan van Engelse of nautische mijlen. Ook de positie van het wrak ten opzicht van de zuidpunt van Robbeneiland voor de kust bleek aangegeven op oude kaarten. En grondmonsters die Werz liet vergelijken met de geologische verslagen van een in 1647 gegraven waterput in het kamp van de schipbreukelingen, kwamen op één plek van het strand sterk overeen. Telkens betrof het exact hetzelfde punt: net ten zuiden van het Dolphin Beach Hotel in de wijk Tableview, waar Werz nu in het witte zand staat.

Twee jaar geleden ging hij samen met geofysicus Billy Steenkamp met een soort metaaldetector bij uitzonderlijk laag water zo ver mogelijk de zee in. Ze vonden een plek waar het apparaat uitzonderlijk hevig uitsloeg. “Daar moet dus veel ijzer in de grond zitten”, legt Werz uit. Uit historische documenten is bekend dat de bemanning achttien ijzeren kanonnen en vier grote ijzeren ankers in het wrak achterliet, nadat zij de Haerlem verliet.

Halssieraad

Werz begon te graven. Al snel vond hij handgemaakte koperen spijkertjes. Die duiden op een schip gebouwd vóór de negentiende eeuw. Ook groef hij een zware koper-en-tinnen plaat op, waarvan hij wist dat die kenmerkend was voor de achtersteven en het roer van VOC-schepen.

Bovendien vond Werz, voordat hij zijn graafwerkzaamheden voorlopig staakte uit angst het wrak te beschadigen, ook een bijzonder stuk koperdraad. Hij laat het zien. Het lijkt sterk op een halssieraad. “Uit de dagboeken van Jan van Riebeeck weten we dat de Nederlanders koperdraad met de Khoikhoi ruilden tegen schapen”, legt hij uit. “Ook beschrijft Van Riebeeck uitvoerig dat de Khoikhoi daar sieraden van maakten voor hun enkels, polsen en nek.”

Werz vermoedt dat de Khoikhoi, nadat de Nederlanders na een jaar vertrokken, het kamp op het strand en het nog half boven het water uitstekende wrak van de Haerlem bezochten. “Misschien hoopten ze er kreeft of schelpen in te vinden, waarvan zij leefden”, zegt hij. “Iemand zal toen zijn ketting hebben verloren. En dat moet voor de grote pokkenepidemieën van de achttiende eeuw zijn geweest. Want die decimeerden de inheemse bevolking. De paar Khoikhoi die deze epidemieën overleefden in de Tafelbaai, zagen zich daarna gedwongen op te gaan in de Europese gemeenschap. Hun koperen sierraden droegen ze daarna niet meer.”

Dit is belangrijk, omdat Werz eerder al vaststelde dat er in zijn zoekgebied weliswaar ruim dertig scheepswrakken liggen, maar dat slechts één daarvan verging tijdens de zeventiende eeuw: de Haerlem. De rest zijn Britse schepen van later datum. “Natuurlijk weten we pas zeker dat we dat VOC-schip hebben gevonden als we op termijn iets vinden met een VOC-logo erop, of een scherf Aziatisch porselein die we kunnen dateren, maar alles wijst wel echt puur in één richting”, zegt Werz. “Namelijk dat hier vlak voor ons in zee de Haerlem ligt.”

Momenteel worden de spijkertjes in een laboratorium in Johannesburg geanalyseerd. Werz hoopt dat daar kan worden vastgesteld waar het koper, waarvan zij zijn gemaakt, ooit is gewonnen. “Ook dat kan weer een extra bevestiging betekenen dat het om het wrak van de Haerlem gaat.”

Het opgraven zal minstens anderhalf miljoen euro kosten

En hoe overweldigender het bewijs, des te groter de kans dat hij het geld bij elkaar krijgt om het scheepswrak ook écht op te graven. Werz schat dat de operatie minstens anderhalf miljoen euro zal kosten. “Je moet een kofferdam aanleggen en het water wegpompen, zodat je de zeebodem kan afgraven.”

Zijn helderblauwe ogen stralen. “Ja, anderhalf miljoen euro klinkt natuurlijk als veel geld, maar afgezet tegen de wetenschappelijke en toeristische waarde is het niets. Het wrak van de Haerlem is een cruciaal monument binnen de Nederlandse en vooral de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Geen enkel ander land kan zo’n groot deel van zijn geschiedenis terugvoeren op één enkele schipbreuk.”

video overlay

LIVESTREAM MONTHLY MEETING OF THE SOUTH AFRICAN ARCHAEOLOGICAL SOCIETY TUESDAY THE 9 TH OF MARCH

ARNHEM (NL) – 6 March 2020 – On tuesday the 9th of March the South African Archaeological Society will livestream a lecture by Bruno Werz on YouTube. The link to the YouTube Live event is https://youtu.be/jJe_Y5_rniw and the title is “Finding Haarlem, the Missing Shipwreck”. The lecture starts 18:30 hrs (Cape Time) (17:30 hrs Central European Time).

On the 25th of March 1647, shortly after five o’clock in the afternoon, the United Dutch East India Company ship Haarlem wrecked in Table Bay. The events that followed had far-reaching consequences, and this incident can be regarded as the catalyst that created one of the roots of modern South Africa. Since 1989, a project has been underway to search for Haarlem. 

This presentation provides a brief overview of work undertaken to date which has resulted in the location of a site that, based on currently available evidence, possibly contains the wreck. 

The video of the lecture:

picture-2600

VIP VISIT TO BATAVIA WHARF (BATAVIALAND)

Lelystad (NL) – 30 October 2019 – By special invite of Mr Arent Vos, AIMURE board members Mr Harry Gerritsen and Dr Bruno Werz were given a special treat recently. For a full day they were allowed access to the Batavia wharf (Batavialand) and the reconstruction of the 17 th century VOC ship ‘Batavia’ that foundered off the Australian coast in 1629.

Mr Vos is a maritime archaeological researcher and specialist on ship construction methods. He is one of the key persons that stood at the cradle of maritime archaeological research in the Netherlands. Currently an official of the Dutch state department of cultural heritage (RCE), he is based at the Batavia wharf in Lelystad. 

During the visit, Mr Vos and Bruno Werz compared notes on the development of maritime archaeology in both the Netherlands and South Africa. One of the sad conclusions is that the formerly internationally known Netherlands Institute for Ship and underwater Archaeology (NISA) with its many specialists and facilities and wich Bruno Werz himself last visited some 15 years ago does not exist anymore because of political choices. Nevertheless, with recent developments in the search for ‘Haarlem’, both researchers agree that new impetus can be stimulated in both countries. 

‘Batavia’ and ‘Haarlem’ were both constructed at the Amsterdam shipyard of the VOC only a few years apart. Both ships were of the same class or ‘charter’, with a length of about 45 metres and a width of 10 metres. During the first half of the 1980’s, a project to reconstruct ‘Batavia’ started under the guidance of a shipwright. The project provided skills and temporary employment for a variety of people. 

With the life-size reconstruction completed, this currently provides an excellent comparison as to what can be expected once the wreck of ‘Haarlem’ is located and excavated. At the end of the visit, Mr Vos expressed his interest and willingness to cooperate in the ‘Haarlem’ Project, by providing expert advice on especially ship construction methods. He is also looking forward to contribute to the production of the television documentary that is currently taking place. 

With a behind the scene visit to the extensive depot for excavated archaeological objects from shipwrecks, our busy but most rewarding day ended. 

artifact-haarlem-768x588

CONSTERNATION IN THE NETHERLANDS OVER NEW WRECK FINDING

ARNHEM (NL) – 3 March 2020  In Weert, the former hometown of AIMURE’s CEO Bruno Werz, a rumour about finding the Haarlem shipwreck spread very quickly yesterday. Bruno Werz however recently found the remains of an English shipwreck from the 19th century. The work on the beach was noticed by somebody who related this with the search for the Haarlem shipwreck. 

Who the source of this ‘news’ was and how this mix-up reached Weert remains a mystery, but it shows the great public interest for the Haarlem project . Local newspaper ‘De Limburger’ covered this story after a phone call with Bruno who stated that he is still waiting for the result of a laboratory investigation on the wreck samples to prove that they originate from the Haarlem shipwreck.  

ccbe2e08-haarlem-project.jpg.optimal

SEARCH CONTINUES FOR THE NIEUW HAARLEM

CAPE TOWN – 14 February 2020 – Two local Capetonian newspapers reported recently on the search for the Haarlem shipwreck. They attended a talk of AIMURE’s CEO Dr. Bruno Werz in January at the Dolphin Beach Hotel. This venue is located at very close range of the presumed shipwreck location.

Atlantic Sun and Tabletalk are two free weekly community newspapers available in print and digital format. The printed editions are distributed in an edition of over 99,000 copies at households in Cape Town. The digital article of the Atlantic Sun can be read here and the article of Tabletalk here.  

Once again the story of the Haarlem shipwreck, the ship that had an impact on the history of a whole nation, as Dr. Bruno Werz was quoted as being his drive to search for the wreck.

Lecture Culemborg 2

LECTURE IN CULEMBORG, BIRTHPLACE OF JAN VAN RIEBEECK

CULEMBORG (NL) – 24 October 2019 – In the Dutch city of Culemborg, the birth town of Jan van Riebeeck, Bruno Werz delivered a lecture on the ‘Haarlem Project’ in the ‘Fransche School’ by invitation of Museum ‘Jan van Riebeeckhuis’ and the historical society ‘Genootschap Voet van Oudheusden’.

Jan van Riebeeck is well known as the founder of the refreshment station at the Cape in 1652. In his lecture Bruno explained for what reasons the board of directors of the Dutch East India Company (VOC) decided to establish this station and that this was the direct result of the foundering of ‘Haarlem’ five years earlier (25 March 1647). 

In the search for the wreck of ‘Haarlem’, thorough studies of historical documents, geophysical surveys and recent test excavations that provided a number of samples, led Bruno to the conclusion that he has found a seventeenth century VOC-shipwreck, probably of the “Haarlem’. Further surveys, laboratory analyses and eventually a full excavation may prove his preliminary conclusions.

The search for ‘Haarlem‘ is a work in progress for about 30 years. The shipwreck played an important, if not crucial role in the history of Cape Town and South Africa.

About 90 interested people attended the lecture and they, as well as the organizing parties, donated a substantial amount of money which will be used for further research on the discovered shipwreck. Bruno Werz was very pleased with the support and the great interest for the ‘Haarlem Project‘. He was invited to give another lecture in Culemborg in future when the project shows up more progresses. 

Lezing Houten

LECTURE IN HOUTEN AT ‘COLLEGE DE HEEMLANDEN’

HOUTEN (NL) – 15 October 2019 – Today Bruno Werz presented a lecture in Houten on invitation of ‘College de Heemlanden’.

This school organizes a trip to Cape Town for their students every year. Earlier this year, a class met Bruno in Cape Town for a guided city tour.

They, as well as the students that are going to visit Cape Town next year, were informed about the recent developments in the ‘Haarlem Project’.

All together about 60 students, parents and teachers were present at the lecture.